Categories
Sin categoría

Mangwana

Tradutor: Gervásio Chambo
Língua: Cicopi, Moçambique

Hatikhumbuka ungaku nyanova
hingatidhana kota “Cigondisu ca Hombe” ka matsalwa ya wukale
Ngukoneho tingapheta kona
ditiku hingacididzhiva ni kuditolovela “Citoloveto”,
kasi mhangu ya kufa.

Vathu vavangi vafa ngu n´kama wa wudokho hamafuni
ka miganga ya sisiwana ni ya siganyi.
Hadanahanya vathu vavangi nyansi loko vaditilongisede…
Hititumbute ngu kucelela ka mibhetu
yowela vafi, ngu kupwata micini ya kuhefemutisa,
didicidi n´kama hingatumbula to hina vavhikeli,
Hotshetu hiwulete tinyumbani kasi nivhika lifu
Nisopheta kubhala mapswi ya kuvhuna vaxaniseki-

Ngu mbimu eyo, vathu vacimbambamela ngu lifu mafuni
milayo, miranganyeto, tiwayela ta libhiyu ni tinene khatavhuna cilo
masochwa ni mapoyisa ya cani
Se hatiziva konakuwa to ndicani cingaciphisaku mahanyela hingamatolovela
Havona ngu ka sibukabuka, wufoli wolapha wa vathu ka matiku ya kuganya
vafolela sakudya, tirwani kutadi ngu sirumbi, sipitali sithumela nguva ya malwati…

Dihanyela diya khadamahelwa kuhihuluxa, khahaningwa n´kama, hambitaku
tingacitikombisa kuhidhumela
Kudoyemelwa to cipungwani cibwakha hi kudaya hawaloni.

Ngu kucani kala kuswani, nyangulu kala wuphemba, cipungwani ciyemisidi dihanyo
dovenga vathu,
va vangasithumi cilu, se khavadyi, “vafetetela tindzilani ni mitini ya vatate vawe”,
diwombile dona dihanyo.

Sisiwana sicimbambamela ngu cikuluveta, wuganyi vasengeletelwa wusiponyisi ni
wamweyo.
Kasi hi hititumbudi to, mahulukisi khandivona ya vangahigondisa, kutivhikela hi puni ngu
tivhikela ngu n´talu.

Ati hingatidhanaku kota “Phangu ya Hombe” yitumbutwe masoni kwathu, kala
kupendzuka.

Vatotho vani wuganyi, kasi n´talu wa citshungu cipuni cikelemu ca lifu ca citshungu.
Kutala ka vathu mafuni vasina mazumbelo yotivhikela ka cipungwana cile
cingati dola dihanyo ngu n´ndani, adi hingacidinyenya ngu kuhambanisa vathu mafuni.

Hisidikoti kudiyemisa hipuni, dihanyo da ditiku da mafu dingavangwa ngu m´lungu,
nyamitamu wa nyalungu
nguko hisina mamahelo.

Ngu kucani hingaveka mithumu, bendulu, wudyi… masoni ka n´thu, ka mafu, ka wutomi
ka citshungu ngu mazana wa malembe?
Hidiyakisidi kucani ngu dinera da milayu, mahanyela, dotshe dihanyo ngu citimwi ka
wuxololi ni wugimi wa vavasikati?

Kambe hisikotisidi kucani kuhanyisa tiya ngu malembe yolapha?
Hitikotisa kucani “kuwunga” masoni ka “citshungu”? Hitikotisidi kucani kudya sakudya
sakuta ngu tiganunu ni tigalava tahombe nakuve hidanatidimela hawa?
Ngu cani, n´ndani ka wuganyi wuku m´mandzani wa vokari, hisina sotshe hisilavaku
kasi hihanya?

Nakhumbuka mavhiki n´sana taku hafuyi ni n´tini ka mina, vathumi vambidi vakeletwe
ngu marigwi ya cipitali ca vanyane. Udi cidzivisu, cifananisu ca wukanganyisi ya wutomi
ya nguva yiya.

Totshe ungaku citoloveto cotumelwa dihanyoni kwathu aniko, cahigikela ngu nguva ya
malwati.

Njicani vahimahaku?

Hikotetwe mitini, se hatitumbila to dihanyo dile dihivhuni cilu.
N´talu wa vapaluxi ni vaxavisi va sibukabuka adi hahandze.
Kambe mavhiki yale uti vaxavi ni vadyi vangahitoloveta kuhimaha. Vatsakisi vathu
vadihendukidi nguko asi vangacihixavisela hingasotshe sihivhikelaku wutomi.

Kwathu sokarata sihumidi, wubihi, wuxaniseki, wudzivi wosiseka, kulora ni sidhusa.
Hin´ote tindandu, mabhuku, sihungatu sa cibukabuka kasi hisivi… kutala ka vathu
vacidziva mibhiyo.
Vambi vacindaka mibiyo.

Ungaku udi misakanu ya kuvangwa, aniko yisinga yosakana ngu yona.

Ninasimama niciyamukela mavhesi ya vangana ni maxaka maxanisekaku ngu mhaka
yiya: vadwali vohambaniswa, vathumi va tinyumba ta wutomi, vafi, vavasikati va
sirumbu, vavana vohenya, wusivana va hambanahambana, vavelekwi… Nativona taku
sibukabuka khasixauteli kulapha ka wuxaniseki. Mambi makhati nicidila mbimu yi
ningacibhala mavhesi yawa.

Masoni ka wundota wa dihanyo mayelanu ni wutomi wathu, hiphete kuxamula, hibhate
mindzendza yotivhikela hipuni ni kuwonisisa wutomi n´ngangani.
Hiphete kumaha sivhikelo sa wutomi wathu ka tikomboni ni sitolo sa sidotho, hiyakile
litsaku, micawa ya mavhunana, hiwoneletana… udi kumila ka wutomi wa wupya.
Nyansi, totshe tiya matimu mangasiywa ngu “Cigondisu ca Hombe”.

Hambiketo, vafi ni valwati vasimama vacipatana ngu makhulu.
Novha Yoriki, vaphawa maphalani ya vafi vorolwa
Didhoropani ka Gwayakili vathu vaciwa ngu kufa mutiruwani
Kheya Lombaridiya, mimovha ya masochwa yatenderukela didhorapa yiditadi ngu
mikaxawu
Madhiridhi sirumbi sivanga tinyanda ka arimazeni ni tinyumbani ta maringwi ya jelu.

Ticifakasa kuwona to, mbimu yi hingacifa, mafu macivhumuka…

Magova macibabiswa
Mafu macisina
Moya wucixayiswa
Ndzuma yicibabiswa
Tinene ticihefemula dotshe ditiku
Hagari ka kuxaniseka ngu lifu, wutomi wuphede kurumbuka

Mbimu yiya hicilava simaha sa lisima dwe; kuhefemula, kuwumbana kasi kuxayisa n´tini
wathu, kasi kubhula ni vathu, kasi kumana kuxava sakudya.

Aniko, dihanyo diyayema, diciziva kudyisa vathu, disisikoti kuyemisa kuxaniseka ka
vathu. Diphede kumita sisiwana hambi vale vangaciveka kota siganyi…

Hahandze ka n´ti, mbimu yi didambu dingaluma ndzuma, kucikala kufa.

Kunihokede mahungu yaku valwati vokora va ningacivabhalela mavhesi, vacifa.

Kuguma da malwati kuve kobiha kupala malwati mapuni.
Divimbi dophela diyenede kasi nyumbahombe yathu yinyivilika
Ngu mbimo yokuluveta, asi yingacivekisa kota lisimi lathu siphede kuhikama ngu
kusitanda kusixayisa.
Dihanyo diya ditsetselelwi.

Ava vangacifuma n´cini wa dihanyo vaangude, vacixuva kufenengeta ngu cikuluveta
maphala mangaciwoneka ka maso ya ditiku, vathu vasindzi kunyenyezeka. Kota, wumbi
n´kama, ni m´mweyo vathu asindzi kutiwona, dihanyu ngu wutsumbu ni wuhombe wa
dona, wucitshemberekela.

Kutala vakhumbukidi taku vadiwombidi
Kutala ka vambi valuzidi sotshe simaha sawe…
N´ndani ka ditshuri diya da dipya, kuvangidwe cigava cohambana ca vathu vavangi
vohenya, vapimisa vakuta ngu makhelo yohambana, vamapimisela ni va sigava sa
mazumbelo.
Ngu n´talu wa vathu mafuni vacikhavona: Nena. Tipede.
Tingangadi ticisimamisa tiya.

Kuxaniseka kule ka ditiku kuvangidi kunamisa va vakoma. Udi citsha. Kasi masoni ni
n´sana kucicidi.

Athu hidikhatu kayenela kasi higwitisa kuhefemula
ngu kukombisa
ngu kuthangetisa mapswi ngu mandza
ngu tindandi
ngu tipasi da kuyemisa n´thumuni, ngu dipasi yobhobhwa ka nyumba
masoni ka wukoma
masoni ka tikomponi ta hombe
masoni ka miti ya kutshotsha maxaka yathu
Ava vangasina kulusa cilu, ava vangaluza sotshe ni va vangasilavi kuluza
Ngu ka dotshe ditika, kumanekidi kudhuka mbimu wutomi wungaciva chugwana.
Kambe, nena.

Citshungu ca vathu cititumbute taku n´rende usinga kuvhaletela maphala ya dihanyo
kasi wutomi wufana ni kale. N´rende udi kumaneka ka maphala ya mangacipwatela kasi
kuyakisa ditiku da dipya.

Mafu mahirumide ksai hiyema ka n´kama, hisoyema, hicihakhela ngu wutomi wathu,
hiphede kutiziva sotshe cimweco, kambe cimweco ngu sotshe, taku mahanyela yathu
macidaya ditiku,
dicidaya athu hipuni. Wudyi wombigwita ni wuxuwuki wusifuni cilu.

Gond taku wutomi wathu mafuni wuni lisima. Ngu cigelo ciya kunamaneka wutumeli.
Kasi kuvangisa mambi matsakelo ni dihyano dinene, wufanani wa vathu kasi kucica
tidiku…

Ticibasikana m´loro ditshiku dopela da kuwa silalana sa mati.

Titsakisidi kuwona kuvelekwa ka cihonocidhana kota “N´talu wa Wupya”, nguphela ka
wutomi wa wupya
wutsimbisa kuwila kambe tifanela ta wutomi kasi kuyaka citshungu ca wuveketi.
Ayi nyimpi yolapha, yombagwita.

Makuhu taku ditiku disina makhungu ya wumbidi, wutomi khawuhanyi kumbidi.
Vathu vabwabwatela taku “Wuhenduli wa Wutomi” wuphede.
Hikombela ditshuri, wukoma wa matiki wuphende kuwa hawa ni kheya…
Hophela kuhendula wutomi wathu.
Tikaratidi hambiketo, dijowa, kupanda, lirandu, wunyani, kuvenga, kunavela, kulora ni
mapimu ucisipata sivanga n´tamu wa hombe n´ndani gwathu, kupatana ka vathu
kahendula ditiku.

Nyansi se tahambana. Athu khahinga vathu voenela ngu wunene, tilava n´thumu
wombagwita kuhanyani. Hambi taku mapindidi malembe amangi, hinambidivala
“Cigondisu ca Hombe”.
Konakuwa, mahorana yathu mavelekwa ka cipandi ciya ca mafu hingacikota kuhendula
wutomi ka vathu.
Mbimo yiya, hiwonetela vona.

M´pondo wuhokidi aniko hixambanidi kufa ni kuhanya kuwotisa amu wutaku ngu kona.

Cigondisu ca hombe se konkuwa cikondiswa sikolani kasi malwati yawa masipindi
mamaneka kambe.
Kupindite malembe ya mangi.
Mbimo yile tisitali kuva ditshuri aniko, hiwonidwe, se konkuwa hakolwa, halwa kambe
disthuri dathu.

Nyansi, ditshiku dophela da sifilori sa minhonga ya mihandzu, nikombukidi totshe tile se
niphela kubhala.
Ungaku ditshiku dotshura da Nyanyane se dahoka. Nipfa vavana vacisakana ndzilani.

Athu hasikota kuhendula ditiku
Ungaku nolora aniko makhuhu, khani lori.
Kambe nyansi dmati ya digova matutuma madibasidi, otshe mavhesi ningabhalela
vathu votala masiku n´sana
nimaveketidi m´mbiloni kwangu.

Jon Maia

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *